Türkiyənin S-400 hava hücumundan müdafiə sistemləri ilə bağlı uzun illərdir davam edən Ankara–Vaşinqton böhranında yeni mərhələyə keçildiyi görünür. Məsələnin mərkəzində isə S-400-lərin Türkiyədən çıxarılması, bunun müqabilində ABŞ-ın CAATSA sanksiyalarını aradan qaldırması və Ankaranın F-35 proqramına yenidən qayıtmasının qarşısının açılması ehtimalı dayanır.
Türkiyənin tanınmış köşə yazarı Mehmet Acetin “Haber7”də yayımlanan məlumatına görə, Ankara S-400-lərin Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə verilməsi variantında həm Moskva, həm də BƏƏ ilə müəyyən razılaşma mərhələsinə gəlib. Acetin mənbələrinə görə, prosesin nəticələnməməsinin səbəbi Rusiyanın etirazı deyil. Əksinə, Ankara ilə Moskva arasında aparılan danışıqlar nəticəsində məsələ üzrə “ortaq zəmin” formalaşıb.
Söhbət artıq yalnız S-400-dən getmir
S-400 məsələsinin mahiyyətini yalnız bir silah sisteminin başqa ölkəyə satılması kimi qiymətləndirmək doğru olmaz.
Burada söhbət Türkiyənin NATO daxilindəki mövqeyindən, ABŞ-la müdafiə əməkdaşlığından, F-35 proqramından, CAATSA sanksiyalarından və eyni zamanda Ankara–Moskva münasibətlərinin həssas balansından gedir.
Türkiyə 2017-ci ildə Rusiyadan S-400 sistemlərinin alınması barədə razılığa gəldikdən və sistemləri təhvil aldıqdan sonra ABŞ-ın ciddi təzyiqi ilə üzləşmişdi. Vaşinqton S-400-lərin NATO sistemləri və xüsusilə F-35 qırıcılarının texnoloji təhlükəsizliyi baxımından risk yaratdığını bildirmişdi.
Nəticədə Türkiyə 2019-cu ildə F-35 proqramından çıxarıldı, 2020-ci ildə isə ABŞ CAATSA çərçivəsində Ankaraya sanksiyalar tətbiq etdi. Bu səbəbdən S-400 məsələsi son illərdə Türkiyə–ABŞ müdafiə münasibətlərinin ən böyük problemlərindən biri olaraq qalır.
Moskva “yox” deməyib
Məsələnin diqqətçəkən tərəflərindən biri də Rusiyanın mövqeyidir.
2026-cı il iyulun 10-da Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov Türkiyənin S-400 sistemlərini üçüncü ölkəyə ötürməsi ilə bağlı Ankara ilə təmasların olduğunu təsdiqləmişdi. Peskov məsələni “son dərəcə həssas” adlandıraraq, Rusiya və Türkiyənin bu mövzuda əlaqələri davam etdirəcəyini bildirmişdi.
Bu açıqlama əslində mühüm məqamı ortaya qoyurdu: Moskva məsələyə avtomatik şəkildə “xeyr” demirdi, lakin S-400-lərin başqa ölkəyə ötürülməsi üçün Rusiya ilə koordinasiyanın vacibliyini açıq şəkildə göstərirdi.
Başqa sözlə, Ankara S-400 məsələsində Moskvanın maraqlarını da nəzərə almalı idi.
Mehmet Acetin son məlumatı isə məhz bu nöqtədə yeni iddia ortaya qoyur: Ankara ilə Moskva arasında artıq müəyyən razılaşma əldə olunub və əsas problem Rusiyanın vetosu deyil.
BƏƏ niyə geri addım atdı?
Acetin mənbələrinə görə, S-400-lərin BƏƏ-yə verilməsi prosesinin uzanmasının əsas səbəbi İsrailin Əbu-Dabiyə bu sistemləri Türkiyədən almaması istiqamətində təsir göstərməsidir.
İddianın məntiqi isə belə izah olunur: İsrail Türkiyənin CAATSA sanksiyalarından çıxmasını və F-35 proqramına qayıtmasının qarşısının açılmasını istəmir.
Bu iddia mühüm olsa da, burada bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: İsrailin BƏƏ-yə belə təzyiq göstərməsi barədə məlumat İsrail və ya BƏƏ tərəfindən rəsmi şəkildə təsdiqlənməyib. Buna görə məsələ hazırda təsdiqlənmiş dövlət mövqeyi kimi deyil, Türkiyə mediasında yayılan və mənbələrə əsaslandırılan iddia kimi qiymətləndirilməlidir.
Lakin iddianın ortaya çıxması belə S-400 məsələsinin artıq üçtərəfli deyil, daha geniş regional və geosiyasi rəqabətin bir hissəsinə çevrildiyini göstərir.
Ankara üçün əsas məsələ: CAATSA və F-35
Türkiyə baxımından S-400 probleminin həlli yalnız Rusiyadan alınmış sistemlərin taleyi ilə bağlı deyil.
Əsas hədəflərdən biri ABŞ-ın CAATSA sanksiyalarının aradan qaldırılması və Türkiyənin F-35 proqramına yenidən daxil olmaq imkanının yaradılmasıdır.
ABŞ-ın Ankaradakı səfiri Tom Barrack da sentyabrın 23-də məsələ ilə bağlı danışıqların davam etdiyini və prosesin hüquqi və tənzimləyici baxımdan vaxt tələb etdiyini açıqlayıb. O, S-400 məsələsinin yalnız CAATSA ilə deyil, ABŞ Konqresinin digər hüquqi tələbləri ilə də bağlı olduğunu bildirib.
Barrackın açıqlaması göstərir ki, Ankara ilə Vaşinqton arasında S-400 dosyesi hələ bağlanmayıb.
Əksinə, tərəflər problemin həlli üçün danışıqları davam etdirirlər.
Türkiyə üçün BƏƏ yeganə variant deyil
BƏƏ formulunun həyata keçməməsi Türkiyənin S-400 probleminin həll edilə bilməyəcəyi anlamına gəlmir.
Əksinə, hazırkı vəziyyət Ankaranın alternativ mexanizmlər üzərində işləməsini zəruri edir. Türkiyə üçün əsas məsələ S-400-lərin hüquqi və texniki statusunu elə formata gətirməkdir ki, həm Moskvanın razılığı nəzərə alınsın, həm də Vaşinqtonun CAATSA və F-35 ilə bağlı tələbləri qarşılanmış olsun.
ABŞ rəsmilərinin son açıqlamaları da göstərir ki, məsələ artıq yalnız “S-400-lər Türkiyədə qalacaq, yoxsa gedəcək?” sualından ibarət deyil. Burada sistemlərin mülkiyyətinin, istismar vəziyyətinin və gələcək taleyinin necə tənzimlənəcəyi də müzakirə olunur.
Ankara–Moskva xəttində yeni balans
S-400 məsələsinin başqa bir mühüm tərəfi isə Türkiyə–Rusiya münasibətləridir.
Ankara bir tərəfdən NATO üzvü olaraq ABŞ və Qərblə müdafiə əlaqələrini gücləndirməyə çalışır, digər tərəfdən isə Rusiya ilə strateji, enerji və regional əməkdaşlığı qoruyur.
Bu səbəbdən S-400-lərin taleyi Türkiyənin xarici siyasətində daha geniş balansın bir hissəsidir.
Əgər Ankara S-400 məsələsini Moskva ilə razılaşdırılmış formada həll edə bilsə və bunun ardınca Vaşinqton CAATSA sanksiyalarının aradan qaldırılması istiqamətində real addım atsa, bu, Türkiyə–ABŞ müdafiə münasibətlərində ciddi dönüş yarada bilər.
Lakin bunun qarşılığında Türkiyənin Rusiyadan aldığı sistemlə bağlı hansı güzəştlərə gedəcəyi də Ankara–Moskva münasibətlərinin gələcək dinamikası baxımından diqqətlə izlənməlidir.
Əsas sual hələ açıq olaraq qalır...
Hazırkı mənzərəni belə ümumiləşdirmək mümkündür:
Moskva ilə Ankara arasında S-400-lərin üçüncü ölkəyə ötürülməsi məsələsində dialoq davam edir və Kremlin açıq etirazı görünmür. BƏƏ variantı isə hələ reallaşmayıb. ABŞ S-400 probleminin həllini CAATSA və F-35 məsələsi ilə əlaqələndirir. Ankara isə BƏƏ variantı baş tutmasa belə, alternativ formul axtarır.
Bu mənada S-400 dosyesi Türkiyənin xarici və müdafiə siyasətində yeni bir mərhələyə daxil ola bilər.
Əgər məsələ həllini taparsa, nəticə yalnız bir silah sisteminin Türkiyədən çıxarılması olmayacaq. Bunun ardınca CAATSA sanksiyalarının taleyi, F-35 proqramı, Türkiyə–ABŞ müdafiə əlaqələri və Ankara–Moskva münasibətlərinin balansı yenidən gündəmə gələcək.
Ona görə də S-400 məsələsinə yalnız “Rusiya silahı” kimi baxmaq kifayət deyil. Bu dosye artıq Türkiyənin ABŞ, Rusiya, NATO və Yaxın Şərq siyasətlərinin kəsişdiyi ən həssas strateji məsələlərdən birinə çevrilib.
Yazar: Ülkər Fərmanqızı
