Son günlər qardaş Türkiyənin ictimai-siyasi və media məkanında Azərbaycanı İsraillə münasibətləri üzərindən hədəfə alan, hətta bu mövzunu Türkiyə–Azərbaycan qardaşlığının özünü sorğulamaq həddinə gətirən fikirlər geniş müzakirə olunur. Belə bir həssas məqamda Türkiyənin tanınmış hərbi-siyasi eksperti, Müstəfi Tümamiral Prof. Dr. Cihat Yaycının ortaya qoyduğu mövqe xüsusi diqqət çəkir. Yaycı “İsrail üzərindən Türkiyə–Azərbaycan qardaşlığını hədəfə almayın!” başlıqlı yazısında Fələstin məsələsinə həssas yanaşmanın legitimliyini qəbul etməklə yanaşı, bu həssaslığın Azərbaycan əleyhinə kampaniyaya və iki qardaş xalq arasında etimadsızlıq yaratmağa çevrilməsinin yolverilməz olduğunu vurğulayır. Onun mesajı əslində sadə, lakin mühüm bir suala söykənir: Fələstini müdafiə edərkən niyə Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı tarixi və strateji qardaşlıq hədəfə çevrilməlidir?
Qəzzada yaşananlara qarşı çıxmaq insani və vicdani məsuliyyətdir. İsrailin hücumlarını dayandırmaq üçün siyasi, diplomatik və iqtisadi təzyiq göstərilməsini müdafiə etmək də haqlı mövqedir.
Lakin bu haqlı həssaslığın Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı qardaşlığı zəiflədəcək bir ritorikaya çevrilməsinə imkan vermək olmaz.
Azərbaycanın İsraillə münasibətləri üzərindən hədəfə alındığı, müzakirələrin iki qardaş ölkə arasındakı bağları belə sorğulamağa qədər aparıldığı bir yanaşmanın şahidi oluruq.
Fələstini müdafiə etmək naminə qardaş ölkəmiz Azərbaycanla aramıza məsafə qoyulmasını qəbul edə bilmərik.
Türkiyə–Azərbaycan qardaşlığı bugünkü siyasi açıqlamalarla başlamayıb. Bu bağın təməlində ortaq tarix, qarşılıqlı fədakarlıq və çətin günlərdə bir-birinin yanında olmaq iradəsi dayanır.
Biz “Bir millət, iki dövlət” deyirik. Bu ifadə ortaq kimliyimizin və qardaşlıq hüququmuzun əsasını təşkil edir. İki dövlət olmağımız bir-birimizin suverenliyinə hörmət etməyi, bir millət olmağımız isə bir-birimizin həssaslığını anlamağı tələb edir.
Bu qardaşlığın rəsmi müttəfiqlik çərçivəsi də mövcuddur. 15 iyun 2021-ci ildə imzalanan Şuşa Bəyannaməsi Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsində möhkəmləndirib. Buna görə də qiymətləndirmələrimizdə həm qardaşlıq hüququnu, həm də iki ölkənin ortaya qoyduğu ortaq iradəni nəzərə almalıyıq.
Çanaqqalada Anadolunun müdafiəsinə qoşulan azərbaycanlı türkləri, bu torpaqlarda can verən qardaşlarımızı unuda bilərikmi? Çanaqqalada onların xatirəsinə ucaldılan abidə ortaq fədakarlığımızın və yaddaşımızın simvoludur.
6 fevral 2023-cü il zəlzələlərində də eyni qardaşlığı gördük. Azərbaycan Türkiyənin yardım çağırışını gözləmədən hərəkətə keçdi. Axtarış-xilasetmə qruplarını daşıyan ilk təyyarə zəlzələdən altı saat keçməmiş Bakıdan havaya qalxdı. Azərbaycanlı xilasedicilər dağıntılar altında çalışarkən xalq da yardım üçün səfərbər oldu; çadırlar, yorğan-döşəklər, ərzaq və digər zəruri ehtiyac vasitələri göndərildi.
Bu qardaşlıq yalnız dövlətlər arasında imzalanan sənədlərdə deyil; Çanaqqaladakı fədakarlıqda və zəlzələ dağıntıları altındakı həmrəylikdə yaşayır.
Belə bir bağı qiymətləndirərkən yaddaşımızı qısa video parçalarına təslim edə bilmərik.
Azərbaycan suveren dövlətdir. Hər bir dövlət kimi onun da öz təhlükəsizlik ehtiyacları, xarici siyasət prinsipləri və milli maraqları doğrultusunda münasibətlər qurmaq hüququ var. Türkiyənin də, Azərbaycanın da müxtəlif ölkələrlə yaratdığı münasibətlərin özünəməxsus şərtləri mövcuddur.
Qardaşlığımız bir-birimizin xarici əlaqələrini ictimaiyyət qarşısında mühakimə etməyimizi tələb etmir. Bizim məsuliyyətimiz Azərbaycanın seçimlərini kənardan hökm verməklə qiymətləndirmək deyil, iki dövlət arasındakı etimadı və birgə fəaliyyət imkanlarını gücləndirməkdir. Həssas məsələlər varsa, onların müzakirə ediləcəyi yer qarşılıqlı hörmətə əsaslanan qardaşlıq və diplomatiya kanallarıdır.
İsraillə münasibətlər quran, iqtisadi əlaqələrini davam etdirən və regiondakı proseslər qarşısında öz milli maraqlarına uyğun hərəkət edən yeganə ölkə Azərbaycan deyil. Buna baxmayaraq, bəzi müzakirələrdə bütün diqqətin Azərbaycana yönəldildiyini, digər ölkələrin seçimlərinin isə arxa plana keçirildiyini görürük.
Fələstin məsələsində dövlətlərin məsuliyyəti qiymətləndiriləcəksə, ilk növbədə Fələstinlilərlə ortaq ərəb kimliyini paylaşan ölkələrin malik olduqları imkanlardan nə dərəcədə istifadə etdiklərinə baxmaq daha məqsədəuyğun olardı.
Səudiyyə Ərəbistanı, Bəhreyn, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Mərakeş, İordaniya və Misirin mövqeləri niyə eyni ağırlıqla gündəmə gətirilmir?
Küveyt və Oman da daxil olmaqla region ölkələrinin Qəzza üçün hansı imkanlardan istifadə etdikləri, hansı konkret addımları atdıqları niyə eyni qətiyyətlə müzakirə olunmur?
Əvvəlcə bu ölkələrin məsuliyyətini eyni qətiyyətlə gündəmə gətirək; qardaş Azərbaycanı prioritet hədəfə çevirməyək.
Daha əvvəl neft və təbii qaz istehsalçısı ölkələrin iqtisadi güclərindən hücumları dayandırmaq üçün istifadə etmələrinin vacibliyini müdafiə etmişəm. Yalnız bəyanatlarla kifayətlənməyin yetərli olmadığını bildirmişəm.
11 noyabr 2023-cü il Ər-Riyad sammiti ilə bağlı xəbərlərdə neftin təzyiq vasitəsi kimi istifadə edilməsi və İsraillə münasibətlərin dondurulması kimi təkliflərə qarşı çıxan ölkələr arasında Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Bəhreyn və Mərakeşin adları çəkilib. Bəzi məlumatlarda İordaniya və Misirin də adı qeyd olunub.
Bunların ölkə-ölkə açıqlanmış rəsmi səsvermə protokollarına deyil, diplomatik mənbələrə və mətbuat məlumatlarına əsaslandığını nəzərə almaq lazımdır. Buna görə də bu ölkələrin tədbirlərin qarşısını aldığı barədə məlumatları xatırladarkən, Küveyt və Omanı sübut olmadan eyni siyahıya əlavə etməməliyik.
Lakin region ölkələrinin Fələstinli soydaşlarına qarşı siyasi məsuliyyətinin gündəmə gətirilməsi tamamilə təbiidir.
Azərbaycanın diplomatik nümayəndəlikləri qarşısında etiraz edənlərə sualım var:
Digər ölkələrin siyasətlərinə qarşı da eyni ölçünü tətbiq edirsinizmi? Eyni qətiyyəti onların səfirlikləri və konsulluqları qarşısında da nümayiş etdirirsinizmi?
Fələstin həssaslığı hər kəsə eyni meyarla tətbiq edilməlidir. Azərbaycanı seçərək böyüdülən bir hədəfə çevirmək Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı etimadı zəiflədə bilər.
İlham Əliyevin son çıxışını da bu diqqətlə qiymətləndirməliyik.
Onun konkret olaraq Türkiyəni nəzərdə tutduğu qəti şəkildə təsdiqlənməyib. Ünvanı açıq şəkildə göstərilməyən sözləri birbaşa Türkiyəyə ünvanlanmış kimi təqdim etmək doğru olmaz. Lakin məsələni yalnız “Türkiyəni nəzərdə tutdu, ya yox?” sualına endirmək də tam və sağlam qiymətləndirmə deyil.
Tutaq ki, Türkiyədən gələn bəzi fikirlərdən narazı qalıb və buna reaksiya verib. Bu, qardaşlığın sona çatdığı anlamına gəlirmi?
Bir ölkə davamlı şəkildə ittiham edilirsə, xalqının mübarizəsi kiçildilirsə və ya dövlətinin nüfuzu hədəfə alınırsa, dövlət başçısı buna reaksiya verə bilər. Belə bir reaksiya ölkəsini və xalqını müdafiə etmək həssaslığından qaynaqlana bilər. Bunu da anlayışla qarşılamaq lazımdır.
Eyni hal bizim başımıza gəlsəydi, biz necə davranardıq?
Öz xalqımızın bedel ödədiyi, öz əsgərlərimizin mübarizə apardığı bir uğur başqasının əsəri kimi təqdim edilsəydi, biz də inciyə, üzülə və etiraz edə bilərdik.
Qardaşlıq qarşı tərəfin heç vaxt inciməyəcəyini düşünmək deyil. Qardaşlıq, inciklik yarandıqda bir-birimizi anlaya bilmək və məsələni düşmənçilik yaratmadan müzakirə edə bilməkdir.
Üstəlik, münasibətlərin real göstəriciləri də ortadadır. 30 sentyabr 2026-cı ildə Türkiyənin müdafiə sənayesi şirkətləri Azərbaycanla 500 milyon dollardan artıq müqavilələr imzalayıb. Birgə istehsal, texnologiya və müdafiə sistemlərinin tədarükünü əhatə edən bu əməkdaşlıq iki ölkənin birlikdə işləmək iradəsini göstərir.
Müxtəlif təchizat imkanlarına malik Azərbaycanın Türkiyə ilə bu miqyasda əməkdaşlığı genişləndirməsini bir kənara qoyub, cəmi iki gün sonra səsləndirilmiş çıxışdan yalnız ayrılıq və qarşıdurma nəticəsi çıxarmaq necə sağlam qiymətləndirmə ola bilər?
Türkiyənin Azərbaycana dəstəyi yalnız silah satışından ibarət deyil. Bunun siyasi, hərbi və strateji ölçüləri var. Türkiyənin müharibə zamanı mövqeyinin xarici müdaxiləni çəkindirdiyini İlham Əliyev daha əvvəl özü də açıqlayıb. Azərbaycanın öz mübarizəsi, Azərbaycan əsgərlərinin fədakarlığı və qələbədə əsas rolu isə mübahisəsizdir.
Bu reallıqları bir-birinə qarşı qoyaraq iki qardaş ölkə arasında üstünlük mübahisəsi yaratmağın heç bir faydası yoxdur.
Bizim münasibətlərimiz kimin kimə nə qədər borclu olduğunu hesablayan münasibətlər deyil. Bu, bir-birinin ağrısını öz ağrısı, sevincini öz sevinci bilən iki xalqın qardaşlığıdır.
Bir sualı da açıq şəkildə verməliyik:
Türkiyə ilə Azərbaycanın arasının pozulması kimin işinə yarayır?
İki qardaş ölkənin bir-birindən uzaqlaşması ortaq müdafiə iradəsini, enerji və nəqliyyat əməkdaşlığını, Türk dünyasının birlikdə hərəkət etmək gücünü zəiflədə bilər. Bundan Türkiyə və Azərbaycanın birgə fəaliyyətindən narahat olan çevrələr faydalana bilər.
Bu səbəbdən yalnız deyilən sözlərə deyil, aparılan kampaniyaların siyasi nəticəsinə də baxmaq lazımdır.
Azərbaycanı İsrail üzərindən davamlı olaraq hədəfə çevirməyin, iki xalq arasında inciklik və etimadsızlıq yaratmağın Fələstinə hansı faydası var?
Hər etiraz edənin şüurlu şəkildə kiməsə xidmət etdiyini söyləyə bilmərik. Lakin insanlar səmimi hisslərlə hərəkət edərkən belə, başqalarının maraqlarına xidmət edən bir ritorikanın daşıyıcısına çevrilə bilərlər. Bunun fərqində olmamaları ortaya çıxan zərəri aradan qaldırmır.
Niyyət qədər nəticə də önəmlidir.
Fələstini müdafiə etmək üçün yüksəldilən səs Türkiyə–Azərbaycan qardaşlığını zəiflədirsə, dayanıb düşünmək lazımdır:
Bizim reaksiyamızdan kim qazanır?
Türkiyə ilə Azərbaycanın arasını pozmaq istəyənlərin istifadə edə biləcəyi zəmin qarşılıqlı etimadsızlıq və böyüdülən incikliklərdir. Hər sözü Türkiyəyə qarşı çıxış kimi təqdim etmək, hər fərqli seçimdən qardaşlığı sorğulayan nəticə çıxarmaq bu zəmini daha da genişləndirir.
Dövlətlər öz prinsipləri və milli maraqları doğrultusunda hərəkət edirlər. İki qardaş dövlətin hər məsələdə eyni üsulu seçməsi şərt deyil. Əsas olan bir-birinin suverenliyinə hörmət etmək, qarşılıqlı etimadı qorumaq və ortaq məqsədlərdən uzaqlaşmamaqdır.
Bizim məsuliyyətimiz fərziyyələr üzərindən qəzəb yaratmaq deyil, həqiqətləri diqqətlə qiymətləndirməkdir. Bir-birimizin həssaslığını anlaya, məsələləri diplomatik kanallar daxilində müzakirə edə və ortaq maraqlarımızı qoruya bilərik.
Çanaqqaladakı fədakarlığı, zəlzələ zamanı uzanan qardaş əlini və çətin günlərdəki həmrəyliyi unutmayaq. Şuşa Bəyannaməsini və “Bir millət, iki dövlət” anlayışını heç bir mübahisədə gözdən çıxarmayaq.
Qəzza üçün ardıcıl və prinsipial olaq. İlk növbədə Fələstinli soydaşlarına qarşı məsuliyyət daşıyan ərəb ölkələrinin imkanlarını və mövqelərini eyni qətiyyətlə gündəmə gətirək. Azərbaycanın həssaslığını da anlayaq və qardaşlığımızı qoruyaq.
Fələstini müdafiə edərkən Türk dünyasının bağlarını zəiflətməyək!
Müstəfa Tümamiral Prof. Dr. Cihat Yaycı
