YAP-ın VIII Qurultayında səslənən “bizə heç kim kömək etmədi” fikri Türkiyədə bəzi siyasi və media çevrələrində Qarabağ müharibəsi, Ankara-Bakı münasibətləri və Azərbaycanın İsraillə əməkdaşlığı kontekstində yenidən müzakirəyə çıxarılıb. Məsələ artıq yalnız bir cümlədən deyil, iki ölkə arasında formalaşmış siyasi yaddaşın necə fərqli oxunduğundan gedir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında etdiyi çıxışın əsas tezislərindən biri Azərbaycanın müstəqil qərarvermə və öz imkanlarına söykənən dövlət siyasəti olub. Prezident bildirib ki, Azərbaycan ehtiyac duyduğu vaxt xarici yardım görməyib, hərbi texnikanı və silahları öz vəsaiti hesabına əldə edib və ölkənin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün öz imkanlarına arxalanıb. O, həmçinin “heç kimin köməyinə və ya himayəsinə” ehtiyac olmadığını vurğulayıb.
Bu ifadələr Azərbaycanda dövlət müstəqilliyi və özünə güvənən siyasət kontekstində təqdim olunsa da, Türkiyədə bəzi media və siyasi çevrələrdə başqa cür oxunub.
MƏSƏLƏ NİYƏ TÜRKİYƏDƏ HƏSSAS QƏBUL EDİLDİ?
Burada əsas məsələ təkcə Prezidentin “heç kim bizə kömək etmədi” ifadəsi deyil.
Türkiyə ilə Azərbaycan arasında münasibətlər son onilliklərdə yalnız diplomatik tərəfdaşlıq səviyyəsində qurulmayıb. “Bir millət, iki dövlət” anlayışı siyasi diskursun mühüm elementinə çevrilib. Xüsusilə 2020-ci il müharibəsi zamanı Ankara açıq şəkildə Azərbaycanın yanında olduğunu bəyan edib.
Türkiyə Prezidentinin 27 sentyabr 2020-ci il tarixli açıqlamasında Azərbaycanın yanında olduğu bildirilib. 1 oktyabr tarixində isə Rəcəb Tayyib Ərdoğan Türkiyənin Azərbaycanı “bütün imkanları və bütün qəlbi ilə” dəstəkləməyə davam edəcəyini açıqlayıb.
Daha sonra, 10 noyabr 2020-ci ildə İlham Əliyev özü Türkiyənin dəstəyinin müharibənin 44 günü ərzində hiss edildiyini bildirib. Türkiyə mətbuatı belə həmin dövrdə yayınladıqları xəbərə görə, Əliyev “qardaşımız Türkiyənin dəstəyini həmişə hiss etdik” deyə yazırdı...
Məhz buna görə 2026-cı ildə səslənən “biz tək idik” və “heç kim bizə kömək etmədi” fikri Türkiyədə bəzi çevrələrdə 2020-ci illərdə formalaşmış siyasi yaddaşla toqquşub.
TARİXİ FAKTLA SİYASİ YORUMU BİRBİRİNDƏN AYIRMAQ LAZIMDIR!
Burada mühüm bir fərq var.
İlham Əliyevin 2 oktyabr 2026-cı il tarixli çıxışında Türkiyənin adı həmin hissədə çəkilmir. Rəsmi mətnə görə, Prezident daha geniş şəkildə Azərbaycanın müharibə illərində beynəlxalq dəstək almaması, silahları satın alması və öz hərbi imkanlarını yaratması barədə danışıb.
Türkiyədə bəzi xəbərlərdə isə bu sözlərin Ankara-Bakı münasibətlərinə aid olub-olmaması ayrıca müzakirə edilir.
Bəzi türk media orqanları bunun Türkiyəyə yönəlmiş mesaj olub-olmadığını sual şəklində təqdim edib. Digər xəbərlərdə isə əksinə, çıxışda Türkiyənin və Rəcəb Tayyib Ərdoğanın adının çəkilmədiyi və buna görə həmin nəticənin birbaşa çıxışdan çıxarıla bilməyəcəyi vurğulanıb.
Bu fərq vacibdir: bir cümlənin siyasi nəticəsi ilə həmin cümlənin sözbəsöz mənası eyni şey deyil.
TÜRKİYƏNİN “MƏN NƏ ETDİM?” SUALI
Ankaranın Qarabağ məsələsində mövqeyi tarixən sənədləşdirilmiş faktlarla müşayiət olunur.
Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin 2020-ci il fəaliyyət hesabatında açıq şəkildə qeyd edilir ki, Ankara 44 günlük müharibə zamanı Azərbaycana beynəlxalq aləmdə ən çox dəstək verən ölkə olub. Türkiyə sənədində həmçinin Azərbaycanla münasibətlərin məhz Vətən müharibəsi dövründə daha yüksək səviyyəyə qalxdığı bildirilir.
Rəsmi Ankara həmin dövrdə yalnız siyasi bəyanatlarla kifayətlənməyib. Türkiyə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü müdafiə edib, Ermənistanın işğal etdiyi ərazilərdən çıxmasını tələb edib və atəşkəsdən sonra bölgədə yaradılan Türk-Rus Birgə Monitorinq Mərkəzində iştirak edib.
Buna görə Türkiyədə yaranan sualın mahiyyəti belədir:
Əgər söhbət Azərbaycan dövlətinin hərbi texnikanı öz pulları ilə alması və müharibəni Azərbaycan Ordusunun aparmasından gedirsə, bununla bağlı fikir aydındır. Amma “heç kim bizə kömək etmədi” ifadəsi siyasi yaddaşda Türkiyənin 2020-ci ildə göstərdiyi açıq siyasi və diplomatik dəstəyi də nəzərdə tuturmu?
Prezidentin çıxışının mətnində bu suala Türkiyəyə ayrıca istinad edən cavab yoxdur...
MƏSƏLƏNİN İKİNCİ TƏRƏFİ: İSRAİL AMİLİ
Türkiyədə reaksiyanın daha mürəkkəb görünməsinin başqa bir səbəbi Azərbaycan–İsrail münasibətləridir.
Azərbaycan və İsrail arasında əlaqələr son illərdə strateji tərəfdaşlıq kimi təqdim olunur. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi 26 yanvar 2026-cı ildə İsrailin xarici işlər naziri ilə görüş barədə açıqlamasında münasibətlərin “strateji tərəfdaşlıq” xarakteri daşıdığını və enerji, ticarət, investisiya, nəqliyyat, müdafiə və təhlükəsizlik daxil olmaqla müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığın inkişaf etdiyini bildirib.
İsrailin Bakıdakı səfirliyi də Azərbaycanla münasibətləri strateji tərəfdaşlıq kimi xarakterizə edir və enerji, müdafiə, təhlükəsizlik, texnologiya və digər sahələri əməkdaşlıq istiqamətləri sırasında göstərir.
Bu münasibətlər Türkiyənin xüsusilə Qəzza müharibəsindən sonra İsrail siyasətinə münasibəti fonunda Türkiyənin bəzi siyasi-islamçı və ictimai çevrələrində ciddi narazılıq mövzusuna çevrilib.
2025-ci ildə İstanbulda Özgür-Der-in çağırışı ilə Azərbaycan konsulluğu qarşısında keçirilən aksiya bunun konkret nümunələrindən biridir. Aksiyanın iştirakçıları Azərbaycan rəhbərliyini İsraillə münasibətlərinə görə tənqid ediblər. Bu fikirlər təbii ki, həmin aksiyanın təşkilatçıları və çıxış edən şəxslərin mövqeyidir və Türkiyə cəmiyyətinin ümumi mövqeyi kimi təqdim edilə bilməz...
YAP-ın VIII Qurultayında səslənən “bizə heç kim kömək etmədi” fikri Türkiyədə bəzi siyasi və media çevrələrində Qarabağ müharibəsi, Ankara-Bakı münasibətləri və Azərbaycanın İsraillə əməkdaşlığı kontekstində yenidən müzakirəyə çıxarılıb. Məsələ artıq yalnız bir cümlədən deyil, iki ölkə arasında formalaşmış siyasi yaddaşın necə fərqli oxunduğundan gedir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayında etdiyi çıxışın əsas tezislərindən biri Azərbaycanın müstəqil qərarvermə və öz imkanlarına söykənən dövlət siyasəti olub. Prezident bildirib ki, Azərbaycan ehtiyac duyduğu vaxt xarici yardım görməyib, hərbi texnikanı və silahları öz vəsaiti hesabına əldə edib və ölkənin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün öz imkanlarına arxalanıb. O, həmçinin “heç kimin köməyinə və ya himayəsinə” ehtiyac olmadığını vurğulayıb.
Bu ifadələr Azərbaycanda dövlət müstəqilliyi və özünə güvənən siyasət kontekstində təqdim olunsa da, Türkiyədə bəzi media və siyasi çevrələrdə başqa cür oxunub.
MƏSƏLƏ NİYƏ TÜRKİYƏDƏ HƏSSAS QƏBUL EDİLDİ?
Burada əsas məsələ təkcə Prezidentin “heç kim bizə kömək etmədi” ifadəsi deyil.
Türkiyə ilə Azərbaycan arasında münasibətlər son onilliklərdə yalnız diplomatik tərəfdaşlıq səviyyəsində qurulmayıb. “Bir millət, iki dövlət” anlayışı siyasi diskursun mühüm elementinə çevrilib. Xüsusilə 2020-ci il müharibəsi zamanı Ankara açıq şəkildə Azərbaycanın yanında olduğunu bəyan edib.
Türkiyə Prezidentinin 27 sentyabr 2020-ci il tarixli açıqlamasında Azərbaycanın yanında olduğu bildirilib. 1 oktyabr tarixində isə Rəcəb Tayyib Ərdoğan Türkiyənin Azərbaycanı “bütün imkanları və bütün qəlbi ilə” dəstəkləməyə davam edəcəyini açıqlayıb.
Daha sonra, 10 noyabr 2020-ci ildə İlham Əliyev özü Türkiyənin dəstəyinin müharibənin 44 günü ərzində hiss edildiyini bildirib. Anadolu Agentliyinin həmin dövrdə yayımladığı xəbərə görə, Əliyev “qardaşımız Türkiyənin dəstəyini həmişə hiss etdik” deyib.
Məhz buna görə 2026-cı ildə səslənən “biz tək idik” və “heç kim bizə kömək etmədi” fikri Türkiyədə bəzi çevrələrdə 2020-ci illərdə formalaşmış siyasi yaddaşla toqquşub.
TARİXİ FAKTLA SİYASİ YOZUMU BİRBİRİNDƏN AYIRMAQ LAZIMDIR
Burada mühüm bir fərq var.
İlham Əliyevin 2 oktyabr 2026-cı il tarixli çıxışında Türkiyənin adı həmin hissədə çəkilmir. Rəsmi mətnə görə, Prezident daha geniş şəkildə Azərbaycanın müharibə illərində beynəlxalq dəstək almaması, silahları satın alması və öz hərbi imkanlarını yaratması barədə danışıb.
Türkiyədə bəzi xəbərlərdə isə bu sözlərin Ankara-Bakı münasibətlərinə aid olub-olmaması ayrıca müzakirə edilir. Bəzi türk media orqanları bunun Türkiyəyə yönəlmiş mesaj olub-olmadığını sual şəklində təqdim edib. Digər xəbərlərdə isə əksinə, çıxışda Türkiyənin və Rəcəb Tayyib Ərdoğanın adının çəkilmədiyi və buna görə həmin nəticənin birbaşa çıxışdan çıxarıla bilməyəcəyi vurğulanıb.
Bu fərq vacibdir: bir cümlənin siyasi nəticəsi ilə həmin cümlənin sözbəsöz mənası eyni şey deyil.
TÜRKİYƏNİN “MƏN NƏ ETDİM?” SUALI
Ankaranın Qarabağ məsələsində mövqeyi tarixən sənədləşdirilmiş faktlarla müşayiət olunur.
Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyinin 2020-ci il fəaliyyət hesabatında açıq şəkildə qeyd edilir ki, Ankara 44 günlük müharibə zamanı Azərbaycana beynəlxalq aləmdə ən çox dəstək verən ölkə olub. Türkiyə sənədində həmçinin Azərbaycanla münasibətlərin məhz Vətən müharibəsi dövründə daha yüksək səviyyəyə qalxdığı bildirilir.
Rəsmi Ankara həmin dövrdə yalnız siyasi bəyanatlarla kifayətlənməyib. Türkiyə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü müdafiə edib, Ermənistanın işğal etdiyi ərazilərdən çıxmasını tələb edib və atəşkəsdən sonra bölgədə yaradılan Türk-Rus Birgə Monitorinq Mərkəzində iştirak edib.
Buna görə Türkiyədə yaranan sualın mahiyyəti belədir:
Əgər söhbət Azərbaycan dövlətinin hərbi texnikanı öz pulları ilə alması və müharibəni Azərbaycan Ordusunun aparmasından gedirsə, bununla bağlı fikir aydındır. Amma “heç kim bizə kömək etmədi” ifadəsi siyasi yaddaşda Türkiyənin 2020-ci ildə göstərdiyi açıq siyasi və diplomatik dəstəyi də nəzərdə tuturmu?
Prezidentin çıxışının mətnində bu suala Türkiyəyə ayrıca istinad edən cavab yoxdur.
MƏSƏLƏNİN İKİNCİ TƏRƏFİ: İSRAİL AMİLİ
Türkiyədə reaksiyanın daha mürəkkəb görünməsinin başqa bir səbəbi Azərbaycan–İsrail münasibətləridir.
Azərbaycan və İsrail arasında əlaqələr son illərdə strateji tərəfdaşlıq kimi təqdim olunur. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi 26 yanvar 2026-cı ildə İsrailin xarici işlər naziri ilə görüş barədə açıqlamasında münasibətlərin “strateji tərəfdaşlıq” xarakteri daşıdığını və enerji, ticarət, investisiya, nəqliyyat, müdafiə və təhlükəsizlik daxil olmaqla müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığın inkişaf etdiyini bildirib.
İsrailin Bakıdakı səfirliyi də Azərbaycanla münasibətləri strateji tərəfdaşlıq kimi xarakterizə edir və enerji, müdafiə, təhlükəsizlik, texnologiya və digər sahələri əməkdaşlıq istiqamətləri sırasında göstərir.
Bu münasibətlər Türkiyənin xüsusilə Qəzza müharibəsindən sonra İsrail siyasətinə münasibəti fonunda Türkiyənin bəzi siyasi-islamçı və ictimai çevrələrində ciddi narazılıq mövzusuna çevrilib.
2025-ci ildə İstanbulda Özgür-Der-in çağırışı ilə Azərbaycan konsulluğu qarşısında keçirilən aksiya bunun konkret nümunələrindən biridir. Aksiyanın iştirakçıları Azərbaycan rəhbərliyini İsraillə münasibətlərinə görə tənqid ediblər. Bu fikirlər həmin aksiyanın təşkilatçıları və çıxış edən şəxslərin mövqeyidir və Türkiyə cəmiyyətinin ümumi mövqeyi kimi təqdim edilə bilməz.
“İSLAM DÜŞMƏNİ” İTTİHAMININ ARXASINDA NƏ DAYANIR?
Türkiyədə Azərbaycanın dünyəvilik siyasətini tənqid edən bəzi çevrələrin son günlər səsləndirdiyi “İslam düşməni” kimi ağır ifadələrə yeni bir mövzu da əlavə olunub: Azərbaycan məktəblərində hicab məsələsi. Sosial mediada yayılan görüntülər və hicablı şagirdlərin sadəcə bəzi məktəblərdə dərsə buraxılmadığına dair valideyn iddiaları bu müzakirəni yenidən alovlandırıb. Bir sıra xarici mətbuat da, hicab məsələsinin Azərbaycanda yenidən ciddi ictimai mübahisəyə çevrildiyini yazıb.
Lakin məsələnin hüquqi tərəfi ilə ictimai-siyasi yorumu bir-birindən ayırmaq lazımdır!
21 sentyabr 2026-cı il tarixli Nazirlər Kabinetinin qərarında “hicab qadağan edilir” ifadəsi yoxdur. Qərarda dövlət məktəblərində müəyyən edilmiş geyim formasının vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərinin istifadəsinə yol verilmədiyi bildirilir. Şagirdlərin bu tələblərə əməl etməsi ilə bağlı məsələlərin isə məktəbin Pedaqoji Şurası tərəfindən həll ediləcəyi göstərilir.
Məhz burada mübahisənin əsas düyünü yaranır: rəsmi sənəd hicab sözünü çəkmir, amma son günlər ictimai müzakirənin mərkəzinə məhz hicab çıxıb. Sosial mediada yayılan məlumatlarda bəzi məktəblərdə hicablı qızların dərsə buraxılmadığı iddia olunur. Bu iddiaların ayrı-ayrı məktəblər üzrə tətbiqinin hüquqi əsasları və konkret halların təkrarlanması halı ilə bağlı heç bir sübut da yoxdur.
Buradan “Azərbaycan İslamı qadağan edir” nəticəsinə keçmək isə artıq fakt deyil, siyasi interpretasiyadır.
Digər tərəfdən, hicab məsələsini yalnız “məktəbli forması” deyib bağlamaq da problemin ictimai tərəfini görməmək olardı. Çünki söhbət burada sadəcə geyimdən getmir. Söhbət dövlətin dünyəvilik prinsipi ilə insanın dini etiqadını və onun xarici ifadəsini hansı sərhədlərdə uzlaşdırmasından gedir. Məhz bu səbəbdən məsələ Azərbaycandan kənarda, xüsusilə dini həssaslığın daha yüksək olduğu Türkiyənin müəyyən ictimai-siyasi çevrələrində daha emosional qarşılanır.
Üstəlik, Azərbaycan hakimiyyətinin mövqeyini müdafiə edən yanaşmaya görə məktəb dini mərasim və dini kimliyin nümayiş etdirildiyi məkan deyil, bütün uşaqlar üçün vahid təhsil mühitidir. Son aylarda Azərbaycandakı müzakirələrdə azyaşlıların dini geyimə ailə və mühit tərəfindən yönləndirilməsi məsələsi də qabardılıb.
Beləliklə, “İslam düşməni” ittihamının ortaya çıxmasında hicab məsələsi real siyasi və ictimai arqumentə çevrilə bilər, amma həmin ittihamın özü yenə də fakt deyil, müəyyən çevrələrin siyasi qiymətləndirməsidir.
Əslində, mübahisənin daha ciddi sualı budur: Azərbaycan dünyəvi dövlət modelini qoruyarkən dini etiqad və onun ifadə azadlığı ilə sərhədi harada müəyyənləşdirir? Türkiyədəki bəzi tənqidçilərin narazılığı da məhz bu sərhədin Azərbaycan tərəfindən necə çəkilməsinə yönəlir.
Bu məsələ İsraillə münasibətlər və Qarabağla bağlı “heç kim bizə kömək etmədi” ifadəsi ilə birləşdirildikdə isə Türkiyənin bəzi siyasi və dini çevrələrində Azərbaycan haqqında “getdikcə İslam dünyasından uzaqlaşan dövlət” obrazının formalaşdırılması üçün istifadə olunan daha geniş siyasi narrativ meydana çıxır. Lakin bu, həmin çevrələrin yozumudur;
Azərbaycan dövlətinin özünü təqdim etdiyi siyasi xətt isə dünyəvilik, milli maraq və çoxvektorlu xarici siyasət üzərində qurulur.
“BİR MİLLƏT, İKİ DÖVLƏT” SADƏCƏ ŞÜAR DEYİL
Azərbaycan və Türkiyə münasibətlərinin xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, bu münasibətlər yalnız dövlətlərarası müqavilələr üzərində qurulmayıb. Qarabağ məsələsi, enerji, müdafiə, nəqliyyat, media və ictimai diplomatiya sahələrində sıx əməkdaşlıq bu əlaqələrə xüsusi məzmun verir.
2021-ci ildə iki ölkənin media sahəsində strateji əməkdaşlıq memorandumu əsasında Türkiyə-Azərbaycan Birgə Media Platformasının yaradılması da bunun nümunəsidir. Platformanın məqsədləri sırasında ictimai diplomatiya, beynəlxalq media, strateji kommunikasiya və dezinformasiya ilə mübarizə də yer alır.
Ona görə də Azərbaycan Prezidentinin “bizə heç kimin köməyi lazım deyil” mesajı Azərbaycanın müstəqil xarici siyasət doktrinası baxımından oxuna bilər. Ancaq eyni ifadə Türkiyədə “bizim dəstəyimiz hansı mənanı daşıyırdı?” sualını doğurursa, bu sualı da görməzdən gəlmək mümkün deyil...
MƏSƏLƏ BİR CÜMLƏDƏN DAHA BÖYÜKDÜR
Əslində, YAP qurultayındakı çıxış Azərbaycan xarici siyasətinin daha geniş fəlsəfəsini ortaya qoyur: Bakı heç bir güc mərkəzinin himayəsində olmadığını, müxtəlif qütblərlə əlaqə saxladığını və öz milli maraqlarını əsas götürdüyünü bildirir. Prezident eyni çıxışda Azərbaycanın müxtəlif beynəlxalq güc mərkəzləri ilə çoxşaxəli münasibətlər qurduğunu da vurğulayıb.
Bu yanaşma Azərbaycanın dövlətçilik modeli baxımından bir mesajdır.
Lakin Türkiyə ilə münasibətlərdə başqa bir ölçü də var: strateji tərəfdaşlıq yalnız dövlətlərin bir-birinin daxili işlərinə qarışmaması deyil, eyni zamanda bir-birinin həssas olduğu siyasi və ictimai məqamları düzgün oxumasıdır.
Bu səbəbdən YAP qurultayındakı sözlərin Türkiyədə yaratdığı müzakirəni yalnız “Türkiyə niyə qıcıqlandı?” sualı ilə izah etmək kifayət etmir.
Əsas sual budur: Azərbaycan “öz gücümüzə söykənirik” mesajını verərkən, Türkiyə ilə “bir millət, iki dövlət” münasibətinin siyasi və tarixi yaddaşını necə qoruyacaq?
Çünki Qarabağ müharibəsinin nəticəsi Azərbaycan Ordusunun hərbi əməliyyatları ilə əldə olunub. Bu, Azərbaycanın öz rəsmi narrativində də mərkəzi yerdədir. Eyni zamanda Türkiyənin həmin müharibə dövründə Azərbaycana verdiyi siyasi, diplomatik və beynəlxalq dəstək də rəsmi sənədlərlə təsdiqlənən faktdır. Bu iki faktı bir-birinə qarşı qoymaq əvəzinə, onların hər ikisini nəzərə almaq Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin daha dəqiq mənzərəsini yaradır.
Bugünkü müzakirənin əsas dərsi də məhz budur: dövlətlərin müstəqil siyasəti ilə strateji müttəfiqlərin bir-birinə verdiyi dəstəyin siyasi yaddaşı eyni anda mövcud ola bilər.
Problem isə bu iki həqiqətin bir-birini inkar edən ifadələrə çevrildiyi məqamda başlayır...
Yazar: Ülkər Fərmanqızı
