Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın 2027 və ya 2028-ci ildə Avropa İttifaqına tamhüquqlu üzvlük üçün rəsmi müraciət etməyin real olduğunu açıqlaması Cənubi Qafqazda geosiyasi rəqabətin yeni mərhələyə keçə biləcəyini göstərir. İrəvanın Moskva ilə ənənəvi münasibətlərini yenidən nəzərdən keçirməsi, Brüssel və Vaşinqtonla əməkdaşlığı genişləndirməsi isə regionun təhlükəsizlik, nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrinə dair yeni suallar doğurur.
Ermənistanın Avropaya inteqrasiya istiqamətində atdığı addımlar artıq sadəcə siyasi bəyanat səviyyəsində deyil. Paşinyan noyabrın 3-də Brüsseldə keçirilən Euronews-un Aİ-nin genişlənməsi sammitində verdiyi müsahibədə ölkəsinin 2027-ci ildə, bu mümkün olmadıqda isə 2028-ci ildə Avropa İttifaqına üzvlük üçün rəsmi müraciət edə biləcəyini bildirib. Baş nazirin sözlərinə görə, İrəvan bu istiqamətdə son qərara gətirib çıxaracaq siyasi və institusional prosesə başlayıb. O, Avropaya inteqrasiyanı Ermənistanın demokratiyasını və dövlət müstəqilliyini qorumaq üçün strateji seçim kimi təqdim edir.
Lakin bu bəyanatın arxasında yalnız Avropa ilə yaxınlaşmaq istəyi dayanmır. Söhbət Ermənistanın onilliklər ərzində formalaşmış təhlükəsizlik və iqtisadi asılılıq modelini dəyişmək cəhdindən gedir. Uzun müddət Rusiyanın siyasi, hərbi və iqtisadi təsir dairəsində olan İrəvan xüsusilə 2020-ci il İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Moskvanın təhlükəsizlik təminatlarına münasibətini yenidən qiymətləndirməyə başlayıb. 2023-cü ildə Qarabağda baş verən hadisələr və sonrakı proseslər bu etimad böhranını daha da dərinləşdirib.
Paşinyan hakimiyyəti indi Ermənistanın xarici siyasətində alternativ tərəfdaşlar yaratmağa, Avropa İttifaqı və ABŞ-la əlaqələri genişləndirməyə, eyni zamanda Rusiyadan asılılığı mərhələli şəkildə azaltmağa çalışır. Bununla belə, İrəvanın hazırkı siyasətini Rusiyadan birdəfəlik ayrılmaq qərarı kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Paşinyanın əsas yanaşması daha çox tərəfdaşların sayını artırmaq və ölkənin xarici siyasətdə manevr imkanlarını genişləndirməkdir.
Moskva ilə Brüssel arasında çətin seçim
Ermənistanın qarşısında duran ən ciddi problemlərdən biri siyasi istiqamət dəyişikliyinin iqtisadi reallıqlarla uzlaşdırılmasıdır. Ölkə hələ də Rusiya ilə enerji, ticarət, nəqliyyat və iqtisadi əlaqələr baxımından sıx bağlıdır. Rusiya qazı, Avrasiya İqtisadi İttifaqı çərçivəsindəki ticarət münasibətləri və mövcud infrastruktur Ermənistan üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Burada əsas ziddiyyət Avropa İttifaqı ilə Avrasiya İqtisadi İttifaqının iqtisadi və gömrük qaydalarının bir-biri ilə uzlaşmamasıdır. Ermənistan hər iki qurumda eyni vaxtda tamhüquqlu üzv kimi qala bilməz. Bu isə İrəvanı gələcəkdə ciddi siyasi və iqtisadi seçim qarşısında qoya bilər.
Maraqlıdır ki, Paşinyan noyabrın 5-də jurnalistlərə açıqlamasında Ermənistanın hələlik Avrasiya İqtisadi İttifaqından çıxmağa hazırlaşmadığını bildirib. Onun sözlərinə görə, hakimiyyətin məqsədi əvvəlcə cəmiyyətə alternativ seçim imkanları yaratmaqdır. Deməli, İrəvan Avropa istiqamətində irəliləmək istəsə də, Moskva ilə iqtisadi əlaqələrin dərhal kəsilməsinin doğura biləcəyi nəticələri nəzərə almağa məcburdur.
Bu proses Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı mövqeləri baxımından da əhəmiyyətlidir. Ermənistanın Qərblə yaxınlaşması Moskvanın regiondakı ənənəvi təsir mexanizmlərinin zəifləməsi demək ola bilər. Bununla belə, Rusiyanın iqtisadi və enerji imkanları İrəvan üçün hələ də mühüm təsir amili olaraq qalır. Buna görə də qarşıdakı dövrdə Moskva-İrəvan münasibətlərində əsas mübarizənin siyasi bəyanatlardan daha çox enerji, ticarət və nəqliyyat sahələrində hiss olunacağı gözlənilir.
Qərbin Cənubi Qafqaz hesablamaları: Ermənistan niyə əhəmiyyətlidir?
Ermənistanın Avropaya yaxınlaşması yalnız İrəvan-Brüssel münasibətləri çərçivəsində qiymətləndirilə bilməz. ABŞ və Avropa İttifaqı üçün Cənubi Qafqaz Avropa ilə Asiyanı birləşdirən nəqliyyat xətləri, enerji təhlükəsizliyi və regional siyasi təsir baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan Ermənistanın Qərbə inteqrasiyası regionda yeni tərəfdaşlıq imkanları yaratmaqla yanaşı, Rusiya və İranın ənənəvi maraqlarına da təsir göstərə bilər.
Xüsusilə 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Azərbaycan, Ermənistan və ABŞ liderlərinin iştirakı ilə imzalanmış Birgə Bəyannamə bu mənzərənin mühüm elementidir. Sənəddə Azərbaycanla Naxçıvan arasında Ermənistan ərazisindən keçməklə maneəsiz bağlantının yaradılması və TRIPP layihəsi üzrə əməkdaşlıq çərçivəsinin hazırlanması nəzərdə tutulub. Beləliklə, Vaşinqtonun regiondakı iştirakı yalnız diplomatik vasitəçiliklə məhdudlaşmır, nəqliyyat və iqtisadi bağlantılar üzərindən də genişlənir.
Avropa İttifaqı üçün də bu prosesin öz əhəmiyyəti var. Brüssel bir tərəfdən Azərbaycanla enerji əməkdaşlığını qorumağa, digər tərəfdən Ermənistanla siyasi və iqtisadi əlaqələri dərinləşdirməyə çalışır. Bu iki istiqamət bir-birinə alternativ deyil. Əksinə, Cənubi Qafqazda davamlı sabitliyin yaranması üçün hər iki ölkə ilə əməkdaşlıq vacibdir. Azərbaycanın enerji ixracı, nəqliyyat infrastrukturu və Orta Dəhlizdəki mövqeyi isə onu Avropanın regional siyasətində mühüm tərəfdaşlardan birinə çevirir.
Azərbaycan, Türkiyə və İran üçün yeni geosiyasi reallıq
Ermənistanın xarici siyasət istiqamətini dəyişməsi Azərbaycan üçün həm yeni imkanlar, həm də diqqətlə izlənilməli siyasi proseslər yaradır. Burada əsas məsələ İrəvanın hansı siyasi bloka yaxınlaşmasından daha çox, bu yaxınlaşmanın Azərbaycanla münasibətlərə necə təsir göstərəcəyidir. Əgər Avropaya inteqrasiya Ermənistan üçün iqtisadi inkişaf, regional əməkdaşlıq və sülhün möhkəmləndirilməsi vasitəsinə çevrilərsə, bu, Cənubi Qafqazın gələcəyi baxımından müsbət nəticələr verə bilər. Lakin xarici siyasi dəstəyin regional öhdəlikləri əvəz etməsi mümkün deyil. Sülhün davamlılığı sərhədlərin toxunulmazlığına, qarşılıqlı suverenliyə hörmətə və əldə olunmuş razılaşmaların yerinə yetirilməsinə bağlıdır.
Türkiyə üçün isə Ermənistanın Avropa istiqamətindəki siyasəti regionda yeni əməkdaşlıq imkanları ilə yanaşı, Ankara ilə İrəvan arasında münasibətlərin normallaşması məsələsini də gündəmə gətirir. Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesində real irəliləyiş əldə olunması Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinin inkişafına da müsbət təsir göstərə bilər. Ankara baxımından əsas məsələ regional kommunikasiyaların açılması, Azərbaycanın Naxçıvanla bağlantısının təmin edilməsi və Cənubi Qafqazda iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsidir.
İran isə bu dəyişiklikləri daha çox öz şimal sərhədlərinin təhlükəsizliyi və regional nəqliyyat mövqeləri kontekstində qiymətləndirir. Tehran üçün Ermənistanla sərhədin qorunması, regionda tranzit imkanlarının saxlanılması və xarici güclərin hərbi-siyasi təsirinin artmaması mühüm məsələlərdir. Xüsusilə ABŞ-ın Ermənistan üzərindən regional mövcudluğunu genişləndirməsi İranın diqqətlə izlədiyi proseslərdəndir. Bununla belə, İranın mövqeyini yalnız Qərbə qarşı münasibətlə izah etmək düzgün olmaz; Tehran üçün əsas məsələ regionda öz geosiyasi və iqtisadi maraqlarının qorunmasıdır.
Avropa üzvlüyü nə qədər realdır?
Paşinyanın açıqlamasında diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, 2027 və ya 2028-ci il Ermənistanın Avropa İttifaqına üzv olacağı tarix kimi deyil, rəsmi müraciət edə biləcəyi mümkün dövr kimi göstərilir. Bu iki anlayışı qarışdırmaq olmaz. Üzvlük müraciətinin təqdim edilməsi uzun və mürəkkəb danışıqlar prosesinin yalnız başlanğıcıdır.
Ermənistan 2025-ci ilin martında Avropa İttifaqına üzvlük prosesinin başlanmasını nəzərdə tutan qanunu qəbul edib. Lakin bunun özü ölkəyə namizəd statusu qazandırmır və üzvlüyə zəmanət vermir. Avropa İttifaqının qaydalarına əsasən, müraciətdən sonra namizədlik məsələsi, üzvlük danışıqları və geniş institusional islahatlar mərhələləri gəlir. Bütün üzv dövlətlərin razılığı da tələb olunur. Hüququn aliliyi, demokratik institutların fəaliyyəti, iqtisadi rəqabət qabiliyyəti və Avropa qanunvericiliyinə uyğunlaşma əsas şərtlər sırasındadır.
Bundan başqa, Ermənistanın Avrasiya İqtisadi İttifaqındakı mövcud üzvlüyü gələcəkdə ciddi seçim zərurəti yaradacaq. İrəvanın həm Rusiya ilə mövcud iqtisadi əlaqələri qoruyub saxlamaq, həm də Avropa İttifaqının vahid bazarına tam inteqrasiya etmək istəyi asanlıqla uzlaşdırıla biləcək iki istiqamət deyil.
Cənubi Qafqazda yeni güc balansı formalaşır
Qarşıdakı illərdə Ermənistanın xarici siyasətində üç mümkün istiqamət xüsusi əhəmiyyət daşıyacaq. Birinci istiqamət Avropa ilə yaxınlaşmanın Azərbaycanla sülh prosesi və Türkiyə ilə münasibətlərin normallaşması ilə paralel inkişaf etməsidir. Belə bir ssenari regionda nəqliyyat əlaqələrinin açılmasına, iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsinə və yeni investisiya imkanlarının yaranmasına şərait yarada bilər.
İkinci istiqamət Ermənistanın Qərbə inteqrasiya siyasətinin Rusiya ilə münasibətlərdə gərginliyi artırması, iqtisadi və enerji sahəsində yeni problemlər doğurmasıdır. Üçüncü istiqamət isə İrəvanın Avropa ilə yaxınlaşmaqla yanaşı, Moskva və Tehranla münasibətlərində müəyyən balansı qorumağa çalışmasıdır. Hansı ssenarinin reallaşacağını indidən müəyyən etmək mümkün deyil. Bu, Ermənistanın daxili siyasi qərarlarından, Avropa İttifaqının genişlənmə siyasətindən və region dövlətləri arasında münasibətlərin inkişafından asılı olacaq.
Azərbaycan üçün ən mühüm strateji məsələ bu dəyişiklikləri kənardan izləməklə kifayətlənməmək, regional nəqliyyat, enerji və iqtisadi əməkdaşlıq imkanlarını öz milli maraqları əsasında inkişaf etdirməkdir. Ermənistanın hansı istiqaməti seçməsindən asılı olmayaraq, Azərbaycanın suverenliyi, Naxçıvanla nəqliyyat bağlantısı, sərhədlərin təhlükəsizliyi və sülh sazişinin müddəalarının yerinə yetirilməsi əsas prioritetlər olaraq qalmalıdır.
Nəticə etibarilə, Paşinyanın Avropa İttifaqına üzvlük niyyəti sadəcə Ermənistanın xarici siyasətində istiqamət dəyişikliyi deyil. Bu, Cənubi Qafqazda Rusiyanın ənənəvi təsir imkanlarının, Qərbin artan maraqlarının, Türkiyə və İranın regional hesablamalarının yenidən qarşılaşdığı geosiyasi prosesdir. Lakin bir həqiqət dəyişmir: Ermənistanın Avropaya gedən yolu Cənubi Qafqazın coğrafiyasını dəyişməyəcək, amma bu coğrafiyada kimin hansı mövqedə dayanacağını ciddi şəkildə yenidən müəyyənləşdirə bilər.
Yazar: Aysel İsgəndərova / VOİCEPRESS
